پديد آيد ؟ و حكمت و فلسفه آفرينش آدم از خاك چه بود ؟ مگر جز اين است كه خداوند بر هر كارى توانا است ؟ ! برخى چنين پاسخ مىدهند كه خداوند با اين كار قصد داشت تا تأمل و درنگ ، و پرهيز از شتابزدگى در كارها را به مردم بياموزد . اما به نظر مىرسد كه خداوند قصد تفهيم اين باور را به مردم داشت كه انسانها همگى در آفرينش يكسان هستند و هيچ فضيلتى براى سفيد بر سياه وجود ندارد ؛ همچنان كه پيامبر اعظم صلّى اللّه عليه و إله مىفرمايد : « همه شما از آدم هستيد و آدم از خاك است . » « 1 » و با اين كار قدرت خويش را به مردم گوشزد كرد كه چگونه مىتواند از ماده سخت انسانى عاقل با توانايىهايى شگفت‌انگيز بيافريند و قرآن نيز به اين حقيقت اشاره دارد : « دوست ( با ايمان ) او در حالى كه با او گفتگو مىكرد ، گفت : آيا به خدايى كه تو را از خاك و سپس نطفه آفريد ، و پس از آن تو را مرد كاملى قرار داد ، كافر شدى ؟ ! » « 2 » و مجال يافت كه در اثبات رستاخيز و دومين پيدايش انسان ، از پيدايش اوليه او بهره گيرد ؛ همچنان كه در قرآن آمده است : « اى مردم ! اگر در رستاخيز شك داريد ، ( به اين نكته توجه كنيد كه ) ما شما را از خاك آفريديم ، سپس از نطفه ، و بعد از خون بسته شده ، سپس از مضغه ( - چيزى شبيه گوشت جويده شده ) كه بعضى داراى شكل و خلقت است و بعضى بدون شكل . » « 3 » و امام عليه السّلام خود در

--> ( 1 ) . سنن بيهقى : 9 / 118 ؛ سبل الهدى و الرشاد : 5 / 242 ؛ شرح نهج‌البلاغه ، ابن ابى الحديد : 17 / 281 ؛ بحار الانوار : 31 / 35 . ( 2 ) . قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَ هُوَ يُحاوِرُهُ أَ كَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا كهف / 18 : 37 . ( 3 ) . يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَيْرِ مُخَلَّقَةٍ حج / 22 ، 5 .